در خبر است كه : عمر خطَّاب ( 1 ) چون چيزى به مهاجرى ( 2 ) دادى ، گفتى : خذ بارك اللَّه لك فيه ( 3 ) ، هذا ما وعدك اللَّه في الدّنيا ، اين آن است كه خداى تعالى تو را وعده داد در دنيا و آنچه براى تو نهاده است ( 4 ) [ 92 - پ ] در بهشت بهتر است . آنگه اين آيت برخواندى ، و معنى آيت آن كه با ايشان در دنيا احسان كنيم ، * ( وَلأَجْرُ الآخِرَةِ ) * ، خير و ثواب آخرت مهتر و بهتر باشد اگر بدانند ايشان . آنگه وصف كرد ايشان را ، گفت : * ( الَّذِينَ صَبَرُوا ) * ، آنان كه صبر كردند بر بلا و مشقّت كافران مكّه و بر خداى توكّل كنند ، در نجات و رستگارى از ايشان . قوله : * ( وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي ) * ( 5 ) * ( إِلَيْهِمْ ) * ، گفت : و ( 6 ) نفرستاديم از پيش تو إلَّا مردانى را كه به ايشان وحى كرديم . گفتند : سبب نزول آيت آن بود كه مشركان گفتند : خداى از آن بزرگتر است كه رسول او آدمى باشد ، و اگر رسولى به ما فرستد إلَّا فريشته‌اى نباشد ، حق تعالى اين آيت فرستاد و گفت : ما از پيش تو پيغامبران ( 7 ) جز مردانى ( 8 ) نفرستاديم از بشر و وحى كرديم به ايشان . و براى آن گفت : * ( إِلَّا رِجالًا ) * ، تخصيص كرد مردان را كه ايشان اعتقاد كرده بودند كه فريشتگان زناناند و دختران خداوند چنان كه گفت : وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً ( 9 ) . * ( فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ) * ، بپرسى ( 10 ) از اهل ذكر اگر ندانى . عبد اللَّه عبّاس و مجاهد گفتند : مراد به « اهل ذكر » اهل كتاباند ، و بعضى دگر گفتند : مؤمنان اهل كتاباند چون عبد اللَّه سلام و جز او . عبد اللَّه عبّاس ( 11 ) گفت : مراد اهل قرآناند . رمّانى و أزهرى و رمّاح ( 12 ) گفتند : مراد به اهل ذكر اهل علماند به اخبار امّتان

--> ( 1 ) . قم ، آط ، آب رضى اللَّه عنه ، آج ، لب عليه ما يستحقّ . ( 2 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : به مهاجر . ( 3 ) . قم : بارك الله فيك . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : نهاد . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : يوحى ، با توجّه به ضبط قرآن مجيد تصحيح شد . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : ما . ( 7 ) . قم : به پيغامبرى . ( 8 ) . قم را . ( 9 ) . سورهء زخرف 43 آيهء 19 . ( 10 ) . اساس : بپرس ، به قياس با نسخهء قم ، تصحيح شد . ( 11 ) . همهء نسخه بدلها : ابن زيد . ( 12 ) . همهء نسخه بدلها : زجاج .